อาการหลงลืมอาจเกิดขึ้นได้เมื่ออายุมากขึ้น แต่หากลืมบ่อยขึ้นอย่างต่อเนื่อง จนส่งผลกระทบต่อการทำงาน การใช้ชีวิตประจำวัน หรือความสัมพันธ์กับคนรอบข้าง อาจไม่ใช่เพียงความเปลี่ยนแปลงตามวัย แต่อาจเป็นสัญญาณของ “โรคอัลไซเมอร์”
โรคอัลไซเมอร์คืออะไร
โรคอัลไซเมอร์เป็นโรคที่เกิดจากความเสื่อมของเซลล์สมองอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้ความจำ ความคิด การตัดสินใจ การสื่อสาร พฤติกรรม และความสามารถในการดำเนินชีวิตประจำวันลดลง
โรคอัลไซเมอร์เป็นสาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดของภาวะสมองเสื่อม คิดเป็นประมาณร้อยละ 60–70 ของผู้ที่มีภาวะสมองเสื่อมทั้งหมด แม้จะพบมากในผู้ที่มีอายุ 65 ปีขึ้นไป แต่ภาวะสมองเสื่อมไม่ใช่เรื่องปกติที่ทุกคนต้องพบเมื่อสูงวัย
สัญญาณเตือนที่ควรสังเกต
• ลืมข้อมูลหรือเหตุการณ์ที่เพิ่งเกิดขึ้น และถามเรื่องเดิมซ้ำ ๆ
• จดจำวัน เวลา หรือสถานที่ไม่ได้
• หลงทางในสถานที่ที่คุ้นเคย
• วางสิ่งของผิดที่และนึกย้อนกลับไปหาไม่ได้
• ทำกิจวัตรที่เคยทำได้ยากขึ้น เช่น ทำอาหาร ใช้เครื่องใช้ หรือจัดการเรื่องเงิน
• วางแผน แก้ปัญหา หรือตัดสินใจได้ลดลง
• พูดติดขัด นึกคำไม่ออก หรือเรียกชื่อสิ่งของผิด
• ประเมินระยะทางหรือมิติสัมพันธ์ผิดไป
• หลีกเลี่ยงงานอดิเรก กิจกรรมสังคม หรือการพบปะผู้อื่น
• อารมณ์และบุคลิกภาพเปลี่ยนไป เช่น หงุดหงิดง่าย หวาดระแวง ซึมเศร้า หรือวิตกกังวล
สิ่งสำคัญคือ อาการเหล่านี้จะเกิดบ่อยขึ้น รุนแรงขึ้น และกระทบต่อการใช้ชีวิต แตกต่างจากการลืมเป็นครั้งคราวแล้วนึกขึ้นได้ในภายหลัง
ปัจจัยที่เพิ่มความเสี่ยง
อายุที่เพิ่มขึ้นและพันธุกรรมเป็นปัจจัยที่ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ อย่างไรก็ตาม ยังมีปัจจัยที่สามารถควบคุมหรือลดความเสี่ยงได้ ได้แก่
• ความดันโลหิตสูง เบาหวาน และไขมันในเลือดสูง
• ภาวะน้ำหนักเกินหรือโรคอ้วน
• การสูบบุหรี่และดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป
• ขาดการออกกำลังกาย
• การนอนหลับที่ไม่มีคุณภาพ
• ภาวะซึมเศร้าและการแยกตัวจากสังคม
• การสูญเสียการได้ยินหรือการมองเห็นที่ไม่ได้รับการแก้ไข
• ประวัติบาดเจ็บที่ศีรษะหรือโรคหลอดเลือดสมอง
การวินิจฉัย
แพทย์จะประเมินจากประวัติอาการ ข้อมูลจากผู้ป่วยและครอบครัว รวมถึงตรวจร่างกายและระบบประสาท โดยอาจพิจารณาการตรวจเพิ่มเติม ได้แก่
• การประเมินความจำและสมรรถภาพสมอง
• การประเมินความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน
• การตรวจเลือดเพื่อค้นหาสาเหตุอื่นที่ทำให้หลงลืม เช่น ความผิดปกติของต่อมไทรอยด์หรือการขาดวิตามิน
• การตรวจภาพสมองด้วย CT scan หรือ MRI
• การตรวจเฉพาะทางอื่นตามข้อบ่งชี้
อาการหลงลืมไม่ได้หมายความว่าเป็นโรคอัลไซเมอร์เสมอไป เพราะอาจเกิดจากภาวะซึมเศร้า การนอนหลับไม่เพียงพอ ผลข้างเคียงของยา การติดเชื้อ หรือโรคทางกายบางชนิด การตรวจหาสาเหตุอย่างละเอียดจึงมีความสำคัญ
แนวทางการรักษาและดูแล
ปัจจุบันยังไม่มีวิธีรักษาโรคอัลไซเมอร์ให้หายขาด แต่การวินิจฉัยตั้งแต่ระยะแรกช่วยให้ผู้ป่วยได้รับการดูแลอย่างเหมาะสม วางแผนชีวิต และรักษาความสามารถในการช่วยเหลือตนเองได้นานขึ้น
แนวทางการดูแลประกอบด้วย
• ยาที่ช่วยบรรเทาอาการด้านความจำและการคิด
• การพิจารณายาที่มุ่งลดการสะสมของโปรตีนอะไมลอยด์ในผู้ป่วยระยะแรกบางราย โดยต้องผ่านการประเมินอย่างละเอียดจากแพทย์เฉพาะทาง
• การควบคุมโรคประจำตัวและปัจจัยเสี่ยงของหลอดเลือด
• การกระตุ้นสมองและฟื้นฟูความสามารถในการทำกิจวัตร
• การออกกำลังกายและทำกิจกรรมร่วมกับผู้อื่น
• การจัดสิ่งแวดล้อมภายในบ้านให้ปลอดภัย
• การดูแลอารมณ์ พฤติกรรม และคุณภาพการนอน
• การให้ความรู้และสนับสนุนผู้ดูแลและสมาชิกในครอบครัว
การเลือกใช้ยาขึ้นอยู่กับระยะของโรค สุขภาพโดยรวม ผลการตรวจ และความเสี่ยงของผู้ป่วยแต่ละราย จึงควรอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์ ลดความเสี่ยงด้วยการดูแลสมองตั้งแต่วันนี้ แม้จะไม่สามารถป้องกันโรคอัลไซเมอร์ได้ทั้งหมด แต่สามารถช่วยลดความเสี่ยงหรือชะลอความเสื่อมของสมองได้ด้วยการ
• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
• รับประทานอาหารครบหมู่ เน้นผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี ปลา และไขมันที่ดี
• ควบคุมน้ำหนัก ความดันโลหิต ระดับน้ำตาลและไขมันในเลือด
• งดสูบบุหรี่และหลีกเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์มากเกินไป
• ฝึกสมองด้วยการทำกิจกรรมกลุ่ม เรียนรู้สิ่งใหม่ หรือเล่นเกมส์ฝึกสมองที่กระตุ้นการเรียนรู้และการแก้ปัญหาง่าย ๆ
• พบปะพูดคุยและทำกิจกรรมร่วมกับครอบครัวหรือสังคม
• ตรวจและแก้ไขปัญหาการได้ยินหรือการมองเห็น
• ป้องกันการหกล้มและการบาดเจ็บที่ศีรษะ
เมื่อใดควรพบแพทย์
ควรปรึกษาแพทย์เมื่อมีอาการหลงลืมเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทำกิจวัตรเดิมได้ยาก หลงทาง ตัดสินใจผิดปกติ หรือมีอารมณ์และพฤติกรรมเปลี่ยนแปลง โดยเฉพาะเมื่ออาการเริ่มกระทบต่อการใช้ชีวิต การทำงาน หรือความปลอดภัย
“อัลไซเมอร์ไม่ใช่เรื่องปกติของวัย รู้เร็ว วินิจฉัยเร็ว ช่วยให้วางแผนการดูแลและรักษาคุณภาพชีวิตได้ดียิ่งขึ้น”
บทความสุขภาพโดย
พญ.อาทิตา ชูหลำ
แพทย์เฉพาะทางด้านอายุรกรรมประสาทวิทยา
